Amdanom Ni

Amdanom Ni

Mae Menter Iaith Castell-nedd Port Talbot yn gweithredu ar draws yr ardal (ac o fewn Ardal AmanTawe) i hybu ac hyrwyddo’r defnydd o’r iaith Gymraeg. Rydym yn darparu ystod eang o weithgareddau a digwyddiadau er mwyn rhoi’r cyfle i bobl defnyddio’r iaith, ond hefyd yn annog ac yn darparu gwybodaeth i bobl di-gymraeg am y manteision a chyfleoedd sydd i ddysgu.

Ers ei sefydlu yn 2002, mae’r Fenter wedi datblygu nifer o weithgareddau a phrosiectau er mwyn hyrwyddo’r Gymraeg o fewn y sir.

Cefndir Daearyddol ac Ieithyddol

Cefndir

Sefydlwyd y Fenter Iaith gyntaf yng Nghwm Gwendraeth yn 1991, ac yn y blynyddoedd ers hynny mae cymunedau ar draws Cymru wedi gweithredu i ffurfio Mentrau eu hunain. Erbyn hyn mae 22 Menter Iaith yng Nghymru sy’n gwasanaethu pob rhan o Gymru.

Sefydlwyd Menter Iaith Aman Tawe yn 1994 i wasanaethu ardaloedd Cwmtawe, Dyffryn Aman a rhannau o dde Powys ac Abertawe. Sefydlwyd Menter Iaith Castell-nedd Port Talbot yn 2002 ar ol i Fenter Aman Tawe gael ei rhannu’n ddwy. Datblygodd un hanner i fod yn Fenter Dyffryn Aman fel rhan o rwydwaith Mentrau Iaith Myrddin yn Sir Gar a ffurfiwyd Menter newydd sbon gyda’r hanner arall i wasanaethu Sir Castell-nedd Port Talbot.

Cefndir Ieithyddol

Yn ôl Cyfrifiad 2011, mae tua 15.3% o boblogaeth y sir yn gallu siarad Cymraeg, sydd yn cyfateb i ryw 20,698 o bobl. Mae’r mwyafrif helaeth ohonynt yn byw ym mhen uchaf Cwmtawe a Dyffryn Aman gyda rhai cymunedau megis Gwaun Cae Gurwen, Cwmllynfell a Brynaman Isaf ymhlith yr ardaloedd Cymreiciaf yng Nghymru gyfan. Fodd bynnag, dyma’r ardaloedd a welodd y dirywiad mwyaf o safbwynt canran a niferoedd siaradwyr Cymraeg rhwng 2001-2011. Fel y nodir yn y tablau isod, mae rhai cymunedau megis Godre’r Graig ac Ystalyfera wedi gweld dirywiad o dros 10% o fewn degawd. Gellid dadlau mai’r ardal sydd yn ymestyn o Drebanos i Gwmllynfell a Rhos i Waun Cae Gurwen yw’r un bwysicaf yn y sir o safbwynt ei harwyddocâd ieithyddol gan mai yno y ceir y niferoedd a’r canrannau uchaf o siaradwyr Cymraeg. Yr ardal hon yw echel ieithyddol y sir a bydd Cynllun Strategol y Fenter yn rhoi sylw arbennig i gynlluniau sydd yn ceisio atgyfnerthu’r Gymraeg yn y cymunedau allweddol hyn dros y blynyddoedd nesaf. Byddai colli’r waddol hon o Gymreictod naturiol yn sicr o gael effaith seicolegol ddirfawr ar weddill y sir ac ar y twf sylweddol o blant sydd yn mynychu ysgolion Cymraeg y cylch a’r oedolion hynny sydd yn dysgu’r iaith o’u gwirfodd. Dyma un o’r rhesymau pam y penderfynnodd Bwrdd yr Iaith   sefydlu PartnerIAITH yn 2011 ar gyfer ardal Aman Tawe a phenodi swyddogion  llawn amser i hybu’r Gymraeg yn y pentrefi nodedig hyn.

Y mae’r tabl isod yn dangos y newid o ran canran o safbwynt siaradwyr Cymraeg yn y cymunedau hyn rhwng 2001 a 2011:-

Cymuned

% Siaradwyr Cymraeg (2001)

% Siaradwyr Cymraeg (2011)

% Newid

Cwmllynfell

68.2

58.8

-9.4

Brynaman Isaf

68.1

60.8

-7.3

Gwaun-Cae-Gurwen

67.9

55.8

-12.1

Ystalyfera

54.6

46.0

-8.6

Trebanos

42.4

33.6

-8.8

Godre’r Graig

41.5

30.1

-11.4

Pontardawe

37.4

31.0

-6.4

Alltwen

35.9

29.5

-6.4

Rhos

28.6

24.7

-3.9

(Ffynhonnell: Cyfrifiad 2001/2011)

Er bod canrannau yn adlewyrchiad da o ddwysedd siaradwyr Cymraeg maent i raddau helaeth yn gallu bod yn gamarweiniol fel mesur o hyfywedd iaith. Mae niferoedd ar y llaw arall yn rhoi darlun manylach o safbwynt newidiadau demograffaidd. Gweler yn y tabl isod fel y mae cwymp sylweddol wedi digwydd yn y niferoedd o siaradwyr yr iaith dros gyfnod o ddegawd mewn cymunedau traddodiadol Gymraeg fel Cwmllynfell, Brynaman Isaf, Gwaun Cae Gurwen ac Ystalyfera. Mae colli cymaint â hyn o siaradwyr mewn cyfnod cymharol fyr yn gwanhau sylfaen ieithyddol yr ardal ac yn arwain at ddirywiad cyflymach wrth i’r shifft iaith danseilio hyder a pharodrwydd pobl i ddefnyddio’r Gymraeg mewn peuoedd cymdeithasol amrywiol.

Y mae nifer o resymau paham y gwelir erydiad ieithyddol yn digwydd mewn ardaloedd sydd â chanrannau a niferoedd cymharol uchel o siaradwyr Cymraeg – nodwedd sydd yn gyffredin i gymunedau cyffelyb sydd yn ymestyn ar draws Dyffryn Aman a Chwm Gwendraeth. Ymhlith y prif ffactorau sydd yn cyfrannu tuag at ddirywiad iaith mae:-

  • Diffyg trosglwyddiad iaith yn y cartref
  • Allfudo/Mewnfudo
  • Canfyddiad negyddol o werth cynhenid yr iaith
  • Diffyg ymwybyddiaeth o fanteision dwyieithrwydd
  • Diffyg hyder Cymry Cymraeg
  • Ymlediad y Saesneg i beuoedd traddodiadol y Gymraeg
  • Priodasau cymysg eu hiaith
  • Grym y dylanwad Eingl-Americanaidd ar ddiddordebau plant a phobl ifainc
  • Mwy o farwolaethau na genedigaethau ymhlith teuluoedd Cymraeg

Cymuned

Siaradwyr Cymraeg (2001)

 Siaradwyr Cymraeg (2011)

Newid

% Newid Cymharol

Cwmllynfell

741

669

-72

-9.72

Brynaman Isaf

861

776

-85

-9.87

Gwaun-Cae-Gurwen

1,860

1,572

-288

-15.48

Ystalyfera

1,614

1,339

-275

-17.04

Trebanos

580

459

-121

-20.86

Godre’r Graig

580

473

-107

-18.45

Pontardawe

1,826

1,624

-202

-11.06

Alltwen

800

664

-136

-17.0

Rhos

692

588

-104

-15.03

(Ffynhonnell: Cyfrifiad 2001/2011)

Cyfrifiad 2011
 Adran etholiadol

Pob person 3 oed a throsodd

Pob person 3 oed a throsodd s’yn siarad Cymraeg

Canran  3 oed a throsoddsy’n siarad Cymraeg

 
Castell Nedd Port Talbot135,28120,69815.3 
Aberafan5,2324117.9 
Aberdulais2,30531113.5 
Alltwen2,25166429.5 
Baglan6,6275578.4 
Blaengwrach1,93528714.8 
Llansawel – Dwyrain2,8272428.6 
Llansawel – Gorllewin2,8962759.5 
Bryn a Chwmafan6,3301,02416.2 
Bryn-coch Gogledd2,13929713.9 
Bryn-coch De5,70669912.3 
Llangatwg1,64721112.8 
Cimla3,8353509.1 
Coedffranc Canolog3,87042511.0 
Coedffranc Gogledd2,32226511.4 
Coedffranc Gorllewin2,56331612.3 
Creunant1,85146525.1 
Cwmllynfell1,13766958.8 
Cymer2,7141866.9 
Dyffryn3,07835011.4 
Glyncorrwg1,054656.2 
Glyn Nedd3,32068920.8 
Godre’r graig1,57147330.1 
Gwauncaegurwen2,8231,57655.8 
Gwynfi1,314927.0 
Brynaman Isaf1,27777660.8 
Margam2,90829510.1 
Castell-nedd Dwyrain6,1374978.1 
Castell-nedd Gogledd3,8383799.9 
Castell-nedd De4,7894409.2 
Onllwyn1,16122219.1 
Pelennau1,11317816.0 
Pontardawe5,2321,62431.0 
Port Talbot5,4575189.5 
Resolfen3,04434111.2 
Rhos2,38258824.7 
Sandfields Dwyrain6,6925047.5 
Sandfields Gorllewin6,4955248.1 
Blaendulais2,04946922.9 
Taibach4,6343547.6 
Tonna2,44529211.9 
Trebannws1,36745933.6 
Ystalyfera2,9111,33946.0